زاگرس تا شهرهاى حد شمالى آذربايجان كشيده شده بود و شعبه‌هاى عمده آن از شرق به غرب از شهرهاى لار ، شيراز ، آباده ، اصفهان و ساوه مىگذشت . بازرگانان از ايام كهن فاصله بين درياى سرخ و خليج فارس را طى مىكنند . كشفيات اخير از ابنيه هخامنشى در نزديكى بشيره نوشته نيرخوس ( Nearchus ) دريادار اسكندر را درباره حضور اوليه ايرانيان در خليج فارس به ثبوت مىرساند . كشفيات باستانشناسى سيراف حاكى از علائق دريايى ساسانيان در خليج فارس است . جغرافىنگاران مسلمان و شمارى از محققان برجسته اسلامى تأكيد زيادى بر اهميت تجارت خليج فارس در بعد از اسلام كرده‌اند . عدن در ايام مماليك به تجارت ادويه شهره بود و ابن بطوطه مىنويسد كه : « عدن بندر بازرگانان هندى است و كشتىهاى بزرگ هندى كه از كنبات و تانه و كولم و كاليكوت و فندراينه و شاليات و منجرور و فاكنور و هنور و سنداپور و ساير بنادر هندوستان حركت مىكنند به بندر عدن مىآيند . بازرگانان هندى و مصرى در اين شهر زندگى مىكنند « 1 » . » بندر عدن در اواسط سده هفدهم ميلادى اهميت بازرگانى زيادى داشت . اين بندر همچنين بندر ورودى حجاج به مكه بود . ابن بطوطه حدود سى سال پس از اينكه هرمز جاى اصلى خود را به جزيره مجاور جرون بدهد يعنى اندكى بعد از سال 1300 م . از آن ديدن كرد . طبق نوشته او هرمز « شهر بزرگ و زيبايى است با بازارهاى باشكوه ، چون بندر هندوسند است و از آنجا كالاى هندى به عراقين ، فارس و خراسان صادر مىشود « 2 » . » لارنيز با « بازارهاى زيبايش » اهميت زيادى داشت و صيد مرواريد در بحرين از مدتها پيش احيا شده و شهرت يافته است . هرمز موقعيت برجسته خود را به مدت سه قرن در رأس خليج فارس نگهداشت تا اينكه در سال 1622 م . هنگام بازپسگيرى ايرانيان از دست پرتقاليها ويران شد ؛ پرتقاليها در سال 1515 م . تحت فرماندهى آلبوكرك كنترل كامل آن را در اختيار داشتند . كلاويخو به اهميت هرمز در تجارت ادويه ، احجار كريمه و مرواريد تأكيد مىكند و ابراز مىدارد كه فقط اهالى ماهر هرمز هستند كه در سفتن و به رشته كشيدن مرواريد مهارت دارند . دريادار بزرگ چين ، چنگ‌هو ( Cheng Ho ) در اوايل قرن پانزدهم ناوگان خود را وارد هرمز و عدن كرد . او مىنويسد كه درباره ثروت و مكنت هرمز ترديدى نيست چون « كشتىهاى خارجى از همه‌جا و بازرگانان بيگانه از راه خشكى به اينجا سفر مىكنند تا در آنجا به تجارت بپردازند . » در اينجا انواع و اقسام غريبى از ميوه‌جات و اطعمه موجود است . مردم هرمز « در انواع هنرها و پيشه‌ها

--> ( 1 ) - ابن بطوطه ، ترجمه گيب ، جلد 2 ، ص 372 . ( 2 ) - همان منبع ، ص 400 .